બેથી પાંચ વર્ષ: સ્ક્રીન ટાઇમ કેવી રીતે સંભાળવો

બેથી પાંચ વર્ષની વચ્ચે સ્ક્રીનની લડાઈ બદલાઈ જાય છે. એક વર્ષના બાળકને તમે તેડીને બીજા રૂમમાં લઈ જઈ શકો. ચાર વર્ષનું બાળક દલીલ કરે છે, એને યાદ રહે છે કે ગયા મંગળવારે તમે શું ચલાવી લીધું હતું, અને એને એ પણ ખબર છે કે ઘરમાં કોણ “હા” પાડી દેશે.

એટલે આ ઉંમરે અઘરો ભાગ આંકડો નથી. અઘરું છે — બંધ કરવું, અને પછીની વીસ મિનિટ.

આંકડો, ટૂંકમાં

અમેરિકન એકેડેમી ઑફ પીડિયાટ્રિક્સ બેથી પાંચ વર્ષનાં બાળકો માટે દિવસમાં આશરે એક કલાક સારી સામગ્રીની ભલામણ કરે છે, અને બને તો કોઈ મોટા સાથે બેસીને જોયેલી. WHO કહે છે કે બેથી ચાર વર્ષના બાળક માટે બેસી રહીને જોવાની સ્ક્રીન એક કલાકથી વધારે નહીં — અને જેટલી ઓછી, એટલી સારી.

આ બંને ઉપલી મર્યાદા છે, લક્ષ્ય નહીં. તમારા ત્રણ વર્ષના બાળકે આજે કશું ન જોયું હોય તો કંઈ ખોટું નથી થયું.

આ ઉંમરે જુદું શું છે

બે વાત એકસાથે બની રહી હોય છે.

હવે એમને સ્ક્રીન સમજાવા લાગી છે. અઢી વર્ષ પહેલાં બાળકો વીડિયોમાંથી એટલું નથી શીખતાં જેટલું એ જ વસ્તુ સામે કોઈ માણસને કરતાં જોઈને શીખે છે. ત્રણ-ચાર વર્ષે એ ફરક ઘટવા લાગે છે અને સારી સામગ્રી ખરેખર કંઈક શીખવવા લાગે છે. એટલે હવે શું જુએ છે એ પહેલાં કરતાં વધારે મહત્ત્વનું બને છે.

પણ અટકતાં હજી નથી આવડ્યું. આ ઉંમરે પોતાને રોકવાની શક્તિ બહુ ઓછી હોય છે. અધવચ્ચે સ્ક્રીન લઈ લો ત્યારે જે થાય છે એ જીદ નથી — એ મગજમાં હજી બ્રેક બેઠી જ નથી. એટલે આખી લડાઈ “બંધ કરવા” પર આવીને ઊભી રહે છે.

અંત પહેલેથી નક્કી કરો

મોટા ભાગનું રડવું સ્ક્રીન માટે નથી હોતું. એ એટલા માટે હોય છે કે અંત અચાનક આવી ગયો.

ઘડિયાળથી નહીં, વાર્તાથી પૂરું કરો. “બે એપિસોડ, પછી બંધ” — આ ચાર વર્ષનું બાળક મનમાં જોઈ શકે છે. “વીસ મિનિટ” એ અનુભવી શકતું નથી. બંને એપિસોડ પહેલેથી બતાવી દો.

ચેતવણી એની ભાષામાં આપો. “આ ગીત પૂરું થાય એટલે બંધ” એ “પાંચ મિનિટ બાકી” કરતાં ઘણું સારું ચાલે છે.

બટન એને દબાવવા દો. બંધ કરવાનું બટન બાળકના હાથમાં આપો એટલે અંત એના પર લાદેલો નથી રહેતો, એણે જાતે કરેલો બને છે. આટલી નાની યુક્તિ પ્રમાણે આ નવાઈ લાગે એટલું કામ કરે છે.

નિયમને કંટાળાજનક રાખો. એ જ સમય, એટલું જ, લગભગ રોજ. કંટાળાજનક નિયમ અઠવાડિયું અજમાવાય છે અને પછી સ્વીકારાઈ જાય છે. રકઝકવાળો નિયમ કાયમ અજમાવાતો રહે છે — કારણ કે ક્યારેક વધારે જીદ કરવાથી કામ થઈ જાય છે.

પછીની વીસ મિનિટની તૈયારી રાખો

અહીં જ મોટા ભાગની યોજનાઓ તૂટે છે. સ્ક્રીન બંધ થઈ, આગળ કશું હતું નહીં, બાળક વીખરાઈ ગયું, અને મોબાઇલ પાછો મળી ગયો — એટલે બાળક શીખ્યું કે વીખરાવાથી કામ થાય છે.

બંધ કરતાં પહેલાં એક વસ્તુ તૈયાર રાખો. એવી નહીં જે બાળક રડતું હોય ત્યારે ગોઠવવી પડે. એવી જે પહેલેથી ટેબલ પર પડી હોય:

• ઘરમાં રંગ શોધો — અઢી વર્ષથી ઉપર
• દાળ વીણવાની રમત — અઢી વર્ષથી ઉપર
• દીવાલ પર પાણીનું ચિત્ર — બે વર્ષથી ઉપર
• ત્રણ વસ્તુની વાર્તા — ત્રણ વર્ષથી ઉપર

તમારે એક કલાકના વીડિયોની જગ્યાએ એક કલાકનું “શિક્ષણ” મૂકવાનું નથી. ફક્ત એ વીસ મિનિટ ભરવાની છે જેમાં ટેવ કાં તો તૂટે છે કાં તો ફરી બંધાય છે.

સામગ્રી એક વાર પસંદ કરો, રોજ નહીં

ઑટોપ્લે અને “આગળનો વીડિયો” બન્યાં જ એટલા માટે છે કે બાળક જોતું રહે. એ ક્ષણે તમે એની સામે જીતી શકતાં નથી, એટલે પહેલેથી નક્કી કરી લો.

• ચાર-પાંચ શો પસંદ કરી લો જે તમે જાતે જોયા હોય. એટલા પૂરતા છે — નાનાં બાળકોને એમેય એ જ વસ્તુ વારંવાર જોઈએ છે.
• ઑટોપ્લે બંધ કરી દો. ખુલ્લા યુટ્યુબ કરતાં ડાઉનલોડ કરેલી યાદી સારી.
• ઝડપી-ધમાલિયા શો કરતાં ધીમા શો સારા. જેમાં થોભ હોય, જ્યાં કોઈ પાત્ર સવાલ પૂછીને રાહ જુએ — ત્યાં બાળકને વિચારવાની અને બોલવાની જગ્યા મળે છે.
• થોડું સાથે બેસીને જુઓ. પૂછો કે હવે શું થશે. જે બાળક જોયેલી વસ્તુ વિશે વાત કરી શકે છે એ, ફક્ત જોયા કરતા બાળક કરતાં તદ્દન જુદું કામ કરી રહ્યું હોય છે.

આખો દિવસ નહીં, બે સમય બચાવો

દરેક કલાક પર ચોકી કરશો તો તમે બાળક માટે “સ્ક્રીન પોલીસ” બની જશો. ખરો ફાયદો બે મર્યાદાઓથી જ મળી જાય છે:

જમવાનો સમય. “મોબાઇલ ચાલુ હોય તો જ કોળિયો અંદર જાય” એવી ટેવ અહીં જ બંધાય છે, અને પછી છોડાવવી ખરેખર અઘરી પડે છે. આ મહિને એક જ વસ્તુ સુધારવી હોય તો આ સુધારો.

સૂતાં પહેલાંનો એક કલાક. મોડે સુધીની સ્ક્રીનથી સૂવાનો સમય આગળ ખસે છે અને ઊંઘ ઓછી થાય છે — એ ઉંમરે જ્યારે ઊંઘ સાચું કામ કરી રહી હોય છે. નહાતાં પહેલાં સ્ક્રીન બંધ, પછી નહીં.

દાદા-દાદી સાથેનો વીડિયો કૉલ વાતચીત છે, સ્ક્રીનની ટેવ નહીં. એને આમાં ન ગણો.

સંયુક્ત કુટુંબ અને હોટેલનું જમણ

બે પ્રસંગ જ્યાં દરેક યોજના વીખરાય છે.

દાદા-દાદી, નાના-નાની. સંયુક્ત કુટુંબમાં નિયમ એટલો જ મજબૂત હોય છે જેટલો ઘરનો સૌથી નરમ સભ્ય. આખા કલાકનો હિસાબ સમજાવવાને બદલે ઉપરની બે મર્યાદાઓ માગો — “જમતી વખતે મોબાઇલ નહીં” એટલી વાત કોઈ પણ દાદી નિભાવી શકે, મિનિટોનો હિસાબ નહીં. અને એ સ્વીકારી લો કે મળવા આવેલાં દાદા-દાદી નિયમ થોડો તોડશે જ. એ એમનું કામ છે.

હોટેલ, લગ્નપ્રસંગ, ડૉક્ટરની રાહ. એક નાની થેલી સાથે રાખો — થોડા ક્રેયોન, કાગળની એક પટ્ટી, ત્રણ જાણીતી નાની વસ્તુઓ. એટલા માટે નહીં કે એ હંમેશાં મોબાઇલ સામે જીતશે — ક્યારેક નહીં પણ જીતે — પણ એટલા માટે કે ત્યારે મોબાઇલ આપવો એ પસંદગી હશે, લાચારી નહીં.

લાંબી મુસાફરી નક્કી કરેલી છૂટ છે. એ પહેલેથી બોલી દો. પહેલેથી નક્કી કરેલી છૂટ નિયમને નબળો પાડતી નથી; કહ્યા વગર આપેલી છૂટ પાડે છે.

બે સાચી વાત

બંધ કરતી વખતે રડવું એ પુરાવો નથી કે નિયમ ખોટો છે. કોઈ પણ નવી મર્યાદાનું પહેલું અઠવાડિયું સૌથી ખરાબ હોય છે. તમે શાંતિથી ટકી રહો તો મોટા ભાગનાં ઘરોમાં પંદર દિવસમાં વિરોધ નાનો થવા લાગે છે.

કેટલાક દિવસે તમે સાંજે પાંચ વાગ્યે જ મોબાઇલ પકડાવી દેશો, કારણ કે તમારામાં કંઈ બચ્યું નહીં હોય. એ યોજનાની હાર નથી. યોજના સામાન્ય દિવસો માટે હોય છે, અને મોટા ભાગના દિવસો સામાન્ય જ હોય છે.

આ ઉંમરે બીજું શું મહત્ત્વનું છે એ એકથી ત્રણ વર્ષવાળા લેખ માં વાંચો.